Hoàng Việt (Quỹ Nghiên Cứu Biển Đông)

http://www.tuanvietnam.net/2009-12-14-tranh-chap-tren-bien-dong-va-giai-phap-khai-thac-chung-ky-1-

Công ước Luật Biển năm 1982 của Liên Hợp Quốc trong Khoản 3 Điều 74 và Điều 83 có quy định: “Trong khi chờ ký kết thỏa thuận ở Khoản 1, các quốc gia hữu quan, trên tinh thần hiểu biết và hợp tác, làm hết sức mình để đi đến các dàn xếp tạm thời có tính chất thực tiễn và để không phương hại hay cản trở việc ký kết các thỏa thuận dứt khoát trong giai đoạn quá độ này. Các dàn xếp tạm thời không phương hại đến việc hoạch định cuối cùng…”.

Đây chính cơ sở pháp lý của luật pháp quốc tế trong việc tiến hành hợp tác khai thác chung trong khi chờ phân định.

Khai thác chung không phải là ý tưởng mới trong giải quyết các tranh chấp biển trên thế giới. Mô hình khai thác chung trên thế giới đã được thực hiện từ lâu, điển hình là Hiệp ước Svalbard ngày 19/12/1920, theo đó các bên tranh chấp công nhận chủ quyền của Nauy đối với quần đảo Svalbard, trong khi duy trì quyền tiếp cận hiện hữu của các quốc gia khác đối với quần đảo này nhằm mục đích thực hiện việc khai thác, săn bắt và các hoạt động kinh tế khác.

Kể từ khi Hiệp ước này ra đời, trên thế giới đã có khoảng 20 điều ước quốc tế về mô hình hợp tác khai thác chung được ký kết, ví dụ như Thỏa thuận khai thác chung giữa Papua New Guinea và Australia năm 1978, Nauy và Anh ở Biển Bắc, Ảrập Xêut và Sudan, Thái Lan và Malaysia, Australia và Indonesia, Việt Nam và Malaysia…

Những nguyên tắc cần lưu ý

Khai thác chung là một thỏa thuận giữa các quốc gia liên quan, nhằm chia sẻ tài nguyên trên các vùng biển chồng lấn. Cơ sở của các thỏa thuận này chính là chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán trên các vùng biển của quốc gia theo quy định của luật pháp quốc tế.

Ngoài ra, trong vấn đề hợp tác khai thác chung, cũng cần chú ý tới một điều quan trọng khác là: Trong luật pháp quốc tế về biên giới lãnh thổ, có một nguyên tắc là “sự liên tục và xác định đường biên giới”. Điều này cũng được nêu ra tại Điều 62 Công ước Vienna về Luật Điều ước Quốc tế năm 1969, khuyến cáo sự ổn định của các đường biên giới.

Trên những nguyên tắc đó, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng “cái tạm thời của ngày hôm nay có thể trở thành vĩnh viễn sau một thời gian nào đó”. Thực tế trên thế giới thì thỏa thuận giữa Iceland và Jan Mayen tháng 10 năm 1981, thỏa thuận giữa Bahrain và Ảrập Xêut tháng 2 năm 1958 đã trở thành những thỏa thuận vĩnh viễn.

Đối với Biển Đông, cho tới nay, đã có nhiều đề nghị cho phương án hợp tác khai thác chung trên vùng biển tranh chấp này.

1. Phương án “chia sẻ tài nguyên Biển Đông”

Năm 1997, nhóm Mark J. Valencia của Đại học Hawaii đã đưa ra ý tưởng cho việc chia sẻ tài nguyên trong khu vực quần đảo Trường Sa. Nhóm học giả này cho rằng các nỗ lực giải quyết tranh chấp hiện tại đã lảng tránh hai vấn đề quan trọng, đó là chủ quyền lãnh thổ và khai thác tài nguyên thiên nhiên. Vì vậy, các nỗ lực gần như không có tác dụng bao nhiêu bởi vì vẫn chưa ngăn chặn được các hoạt động đơn phương của các quốc gia liên quan.

Do đó, để khắc phục tình trạng này, nhóm Mark J. Valencia khuyến cáo nên đưa ra một cơ chế hợp tác đa phương tại khu vực tranh chấp với nguyên tắc: Các tuyên bố về chủ quyền Biển Đông đều được công nhận; giải pháp tạm thời không ảnh hưởng đến giải pháp cuối cùng; không có các hoạt động quân sự; tài nguyên thiên nhiên được khai thác và chia sẻ theo nguyên tắc bình đẳng và công bằng.

Các bên trong tranh chấp sẽ thiết lập một thể chế quản lý tài nguyên biển trong khu vực để tổ chức nghiên cứu, khảo sát đánh giá về tiềm năng dầu khí. Qua đó, các bên sẽ xác định khu vực và phương thức hợp tác chung thông qua một cơ chế đa phương điều hành hoạt động khai thác chung và phân chia các nguồn lợi.

Thành viên bao gồm tất cả các bên tranh chấp và không có tranh chấp; cơ chế ra quyết định là đồng thuận và nguyên tắc phân bổ tài nguyên phụ thuộc vào tuyên bố đòi hỏi của các bên có tính đến yếu tố lịch sử. Tuy nhiên, việc quyết định phân chia tài nguyên hay quyết định về nhượng quyền khai thác sẽ được các bên tranh chấp trực tiếp thông qua.

Nhóm Mark J. Valencia cũng đưa ra 5 kịch bản cho việc chia sẻ trong việc khai thác tài nguyên tại Biển Đông. Cụ thể là:

(1) Toàn bộ Biển Đông sẽ được chia dựa trên đường cách đều từ các đường cơ sở của các bên, bỏ qua sự hiện diện của hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa;

(2) Phân chia Biển Đông dựa trên đường cách đều tính từ các đường cơ sở, bỏ qua sự hiện diện của Trường Sa, nhưng trao cho Hoàng Sa toàn bộ hiệu lực như là lãnh thổ của Trung Quốc;

(3) Phân chia Biển Đông dựa trên “sự công bằng tương đối” và những mối quan ngại về địa chính trị. Trong đó, thực chất là sự phân chia dựa trên sức nặng của các tuyên bố chủ quyền, vị trí chiếm đóng các đảo và yêu sách về các thềm lục địa;

(4) Các nước tự xác định ranh giới 200 hải lý tính từ đường cơ sở (với các đường cơ sở phải được xây dựng một cách hợp lý), ở những nơi có vùng chồng lấn thì sẽ chia theo đường cách đều các ranh giới 200 hải lý đó, bỏ qua sự hiện diện của Hoàng Sa và Trường Sa;

(5) Tương tự như kịch bản (4) nhưng Hoàng Sa có đầy đủ hiệu lực và thuộc về lãnh thổ của Trung Quốc. [1]

Điểm chung của tất cả các kịch bản phân chia nói trên là đều bỏ qua một phần hoặc toàn bộ sự hiện diện của hai quần đảo đang bị tranh chấp và giành nhiều lợi thế cho Trung Quốc (ví dụ kịch bản số (2) và số (5) đều coi Hoàng Sa là lãnh thổ thuộc chủ quyền của Trung Quốc).

Theo phương thức này thì các bên tranh chấp đều phải tôn trọng và công nhận yêu sách của Trung Quốc trên toàn bộ Biển Đông và có thể khai thác chung các khu vực thềm lục địa của các nước khác. Đây có lẽ chính là điều khiến cho đề xuất này trở nên bất khả thi bởi lẽ không một quốc gia tranh chấp nào chấp nhận từ bỏ chủ quyền.

Thêm nữa, việc phân chia này cũng rất phức tạp, trên thực tế cũng chẳng khác gì việc xác định chủ quyền trên quần đảo Trường Sa. Ngoài ra, việc phân chia này lại phụ thuộc vào “sức nặng” hơn là tính hợp lý của các yêu sách về chủ quyền.

2. Phương án “Gác tranh chấp, cùng khai thác” của Trung Quốc

Bản tham luận của hai học giả Trung Quốc Ji Guoxing là Li Jinming trong Hội thảo Quốc tế về Biển Đông tại Hà Nội vừa rồi đã nhắc lại quan điểm truyền thống của Trung Quốc trong giải quyết tranh chấp Biển Đông, đó là chủ trương “gác tranh chấp, cùng khai thác” của họ.

Chính sách “gác tranh chấp, cùng khai thác” của Trung Quốc được ông Đặng Tiểu Bình đưa ra lần đầu tại Tokyo tháng 10 năm 1982. Đây là một phương án được Trung Quốc đưa ra với quan điểm cùng hợp tác khai thác chung khu vực Biển Đông.

Về mặt hình thức, đề nghị này của Trung Quốc dường như là hợp lý, vì nó phù hợp với thực tiễn và luật pháp quốc tế, đặc biệt là xu hướng hợp tác trên biển ở các khu vực khác trên thế giới.

Tuy nhiên, nhìn nhận phương án này có những vấn đề tồn tại như sau:

Về mặt pháp lý, cơ sở để Trung Quốc tham gia tranh chấp Biển Đông là dựa vào yêu sách về chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa và lập lờ sử dụng “đường lưỡi bò” - một yêu sách phi lý chiếm gần 80% toàn bộ Biển Đông.

Trung Quốc hiểu rằng nếu đấu tranh trên mặt trận pháp lý, họ khó có thể giành được lợi thế trong cuộc tranh chấp Biển Đông. Do đó, đề nghị “gác tranh chấp, cùng khai thác” của Trung Quốc làm cho dư luận dễ bị lầm tưởng là phù hợp với luật pháp và thực tiễn quốc tế.

Về mặt chính trị, đề nghị “gác tranh chấp, cùng khai thác” được thực hiện, Trung Quốc sẽ đạt được nhiều mục tiêu có lợi cho họ, trong đó họ có thể duy trì được yêu sách lãnh thổ và vùng biển không phải của Trung Quốc. Quan trọng hơn, đây là một giải pháp chính trị khôn khéo của Trung Quốc nhằm trấn an dư luận, mở rộng ảnh hưởng và chia rẽ các nước trong khu vực.

Về thực chất, ta có thể thấy như sau:

- Một mặt, Trung Quốc đề nghị khai thác chung, nhưng mặt khác Trung Quốc vẫn duy trì yêu sách “đường lưỡi bò” chiếm gần 80% Biển Đông và chủ quyền đối với hai quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa.

- Quan trọng hơn, phần lớn các khu vực mà Trung Quốc đề nghị khai thác chung đều nằm trên khu vực thềm lục địa hiển nhiên thuộc chủ quyền của nước khác. Thực ra, ý tưởng khai thác chung của Trung Quốc dường như là sự tham gia của các nước khác trong việc khai thác những gì họ coi là của họ, trái ngược với hình thức khai thác chung truyền thống – đó là việc cùng đóng góp các quyền đối với tài nguyên trong các vùng tranh chấp.

Đánh giá về các đề xuất của Trung Quốc, nhóm Mark J. Valencia nhận xét: “Một bài học khác có thể thu được từ phương pháp của Bắc Kinh trong các tranh chấp lãnh thổ khác, đó là họ có thể sẵn sàng đàm phán và thậm chí tham gia vào một thỏa thuận khai thác chung (song phương) khi họ không nắm được quyền kiểm soát hoàn toàn lãnh thổ đang tranh chấp, ví dụ, quần đảo Trường Sa hay Điếu Ngư, ở Biển Đông Trung Hoa.

Mặt khác, nếu họ nắm quyền kiểm soát chắc chắn hoàn toàn khu vực, ví dụ quần đảo Hoàng Sa, họ sẽ không muốn đàm phán, chứ đừng nói tới việc tham gia vào bất kỳ một chương trình hợp tác nào”.[2]

(còn nữa)

Chú thích

[1]: Mark J. Valencia, John M. Van Dyke,  and Noel A. Ludwig, Sharing the resouces of the South China Sea, University of Hawaii’s Press, 1997, 278, p. 143 – 146

[2]: Mark J. Valencia, John M. Van Dyke,  and Noel A. Ludwig, Sharing the resouces of the South China Sea, University of Hawaii’s Press, 1997, 278, p. 87

Ngày đăng: 23/08/2009 22:43 GMT+7

(TuanVietNam) - Một sự cân bằng quyền lực và quốc tế hóa tranh chấp Biển Đông là cần thiết để bảo vệ chủ quyền và lợi ích của Việt Nam ở Biển Đông

Xem xét hiện tượng Trung Quốc tăng cường tranh chấp Biển Đông với các nước trong khu vực, đặc biệt là với Việt Nam, không nên chỉ giới hạn trong ý nghĩa chủ quyền và các nguồn lợi tài nguyên, hàng hải do Biển Đông mang lại, mà cần đặt vào một khung cảnh rộng hơn bao gồm những vấn đề trong nội tại của đời sống chính trị Trung Quốc. Từ đó thấy rằng một sự cân bằng quyền lực và quốc tế hóa tranh chấp Biển Đông là cần thiết để bảo vệ chủ quyền và lợi ích của Việt Nam ở Biển Đông.

http://tuanvietnam.net/khi-trung-quoc-tang-cuong-tranh-chap-bien-dong

Tăng cường tranh chấp toàn diện

Tranh chấp Biển Đông ngày càng trở thành mối lo lớn cho Việt Nam. Ngoài những đụng độ trong quá khứ như các trận hải chiến năm 1974 và 1988 [1], trong thời gian gần đây, Trung Quốc bắt đầu tấn công và bắt giữ ngư dân [2]. Việc bắt ngư dân làm con tin rồi đòi tiền chuộc, ủi chìm tàu của ngư dân, đơn phương ra lệnh cấm đánh cá trong vùng biển đang tranh chấp thể hiện hành động ngày càng gia tăng của Trung Quốc đối với Việt Nam.

Đường gạch nối màu đỏ là ranh giới lưỡi bò mà Trung Quốc tuyên bố thuộc chủ quyền của mình. Đường gạch nối màu xanh là vùng đặc quyền kinh tế của các nước theo công ước Luật biển Liên hợp Quốc 1982.

Song song với các hoạt động trên biển, Trung Quốc đồng thời thỏa hiệp lợi ích dưới dạng khai thác tài nguyên chung và tăng cường hợp tác, đầu tư kinh tế với các nước trong khu vực đang có tranh chấp với Việt Nam, nước mà dư luận Trung Quốc cho rằng có khả năng là rào cản lớn nhất trong kế hoạch "mở rộng" biển đảo (thu hồi lãnh thổ thần thánh theo cách nói của người Trung Quốc) của chính quyền Trung Quốc.

Các chuyển động của Trung Quốc, như việc tăng cường hải quân và tàu tuần tra, xây dựng căn cứ tàu ngầm hạt nhân ở Hải Nam, thành lập thành phố hành chính Tam Sa, gửi công hàm cho Tổng Thư kí Liên hiệp quốc trong vòng 24 giờ sau khi Việt Nam và Malaysia trình hồ sơ chung về thềm lục địa mở rộng của mình lên Uỷ ban ranh giới thềm lục địa của Liên Hợp Quốc, cho thấy quyết tâm của Trung Quốc trong vấn đề này.

Bề nổi của tảng băng chìm

Về mặt hình thức, việc tranh chấp Biển Đông của Trung Quốc đối với Việt Nam và các nước trong khu vực thể hiện ra ngoài bằng việc đòi hỏi chủ quyền biển và đảo trong “đường lưỡi bò”, chiếm khoảng 75-80% diện tích Biển Đông và toàn bộ các quần đảo bên trong đường này như Hoàng Sa, Trung Sa, Trường Sa.

Tuy nhiên, nội dung thực sự của việc tăng cường tranh chấp của Trung Quốc sâu xa hơn thế.

Sự mở rộng của Trung Quốc trên Biển Đông thực ra chỉ là một phần của một kế hoạch mở rộng tổng thể, bao gồm “mở rộng cứng” như bành trướng trên biển, trên đất liền và “mở rộng mềm” như tăng cường sự hiện diện ở tất cả các nơi có tiềm năng lợi ích về tài nguyên, dầu mỏ, địa chính trị, v.v. cho Trung Quốc.

Đối với Việt Nam, sự tăng cường tranh chấp ở Biển Đông còn phải đặt trong bối cảnh người Trung Quốc tăng cường sự có mặt ở Campuchia và Lào, và đặc biệt, ngay trên lãnh thổ Việt Nam.

Ảnh: VNN

Sự tăng cường tranh chấp cũng cần tính đến bối cảnh nội bộ của Trung Quốc, khi họ có thể dùng chiến thắng trong tranh chấp Biển Đông như một khẳng định cho sức mạnh của chính quyền và hướng dư luận trong nước ra khỏi những vấn đề nhạy cảm của họ như bạo động Tân Cương, Tây Tạng [4-5]. Nguy hiểm hơn, điều này lại được cộng hưởng với chủ nghĩa dân tộc Đại Hán của Trung Quốc và các học thuyết mới về sự trỗi dậy của Trung Quốc như mở rộng biên giới quyền lợi quốc gia, chia đôi ảnh hưởng ở Thái Bình Dương với Mĩ [6].

Ngoài những lợi ích hiển nhiên về tài nguyên ở Biển Đông như dầu mỏ, khí đốt và giao thông hàng hải, Trung Quốc còn có thể coi việc tăng cường tranh chấp, và tranh chấp thắng, ở Biển Đông như một cách thể hiện sức mạnh của một siêu cường mới nổi đối với các nước trong khu vực và trên trường quốc tế, đồng thời tạo hàng rào bảo vệ Đại lục và gây sức ép lên Đài Loan.

Tuyên bố về “đường lưỡi bò” dù hết sức vô lý nhưng lại được cả chính quyền, dân chúng và giới học giả Trung Quốc ủng hộ, biện minh và quyết không từ bỏ [7]. Việc phản đối ngay lập tức hồ sơ của Việt Nam và Maylaysia chứng tỏ Trung Quốc không sẵn sàng dùng Luật Quốc tế để giải quyết chuyện tranh chấp biển Đông.

Điều này cũng đã được tiên đoán bởi nhiều chuyên gia, ví dụ như ông Lý Quang Diệu. Điều đó cho thấy, trừ phi có sức ép quân sự hoặc sức ép quốc tế đủ mạnh, Trung Quốc sẽ đơn phương tăng cường tranh chấp bất kể sự phản đối của Việt Nam và các nước khác.

Quốc tế hóa và cân bằng quyền lực

Trong bối cảnh đó, một sự cân bằng quyền lực tại Biển Đông là cần thiết. Việt Nam nên quốc tế hóa tranh chấp Biển Đông và tranh thủ sự ửng hộ của các nước có lợi ích trực tiếp tại Biển Đông như Mĩ, Nhật, Hàn Quốc, đồng thời kết hợp với các nước Đông Nam Á khác trong cuộc chiến bảo vệ quyền lợi hợp pháp ở Biển Đông theo luật biển quốc tế.

Để đối phó với việc Trung Quốc tăng cường tranh chấp, Việt Nam cũng nên định hình lại chiến lược xử lý tranh chấp Biển Đông, ví dụ theo cách khu biệt hóa từng vấn đề theo hướng dễ làm trước, khó làm sau như: tách việc tranh chấp biển, đảo, Hoàng Sa và Trường Sa thành những vấn đề riêng biệt. Đồng thời, tăng cường đàm phán với các nước trong khu vực trên cơ sở lợi ích chung để thiết lập sự tin tưởng, tạo thế trận “quần ngưu đả hổ” trong cuộc chiến bảo vệ lợi ích chung trước sự tăng cường tranh chấp của Trung Quốc. Việc xin tư vấn của tòa quốc tế về xử lý tranh chấp và các vấn đề kĩ thuật liên quan cũng sẽ tạo thêm áp lực công lý lên đàm phán với Trung Quốc.

Biển Đông ngày nay không chỉ là chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc, mà còn là không gian sinh tồn cho dòng giống Lạc Hồng. Để mất Biển Đông, không chỉ có tội với tiền nhân, mà còn đánh mất không gian sinh tồn của con cháu.

Vì thế, giải quyết tranh chấp Biển Đông đang và sẽ là bài toán lớn mà Việt Nam cần phải giải, cả trong ngắn, trung và dài hạn. Với tương quan lực lượng hiện thời và sự mở rộng mạnh mẽ của người Trung Quốc, việc giải bài toán này cần được tiến hành sớm được ngày nào hay ngày đó.

Đây là vấn đề nhạy cảm, thu hút sự chú ý của toàn dân, nên cần có chiến lược rõ ràng, dứt khoát, đặt lợi ích quốc gia lên trên hết. Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng tăng cường tranh chấp bằng tất cả các phương tiện và trên mọi phương diện, một chính sách đối ngoại khôn ngoan, dựa trên cân bằng sức mạnh, hợp tác khu vực và công lý quốc tế là cần thiết hơn bao giờ hết.

Thông tin về diễn biến của tranh chấp cũng cần được báo chí đưa tin rộng rãi, không chỉ vì đây là một phần của cuộc sống người dân mà còn để tạo ra một sự cân bằng ngay từ trong nước trước những áp lực ngày càng tăng của Trung Quốc.

Giáp Văn Dương

Chú thích:

1. Tuổi trẻ, ngày 6/12/2007, có thể xem tại:
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=232776&ChannelID=330
2. Về việc tàu Trung Quốc tấn công ngư dân Việt Nam, ngày 16/1/2005, Bộ Ngoại Giao, có thể xem tại: http://www.mofa.gov.vn/vi/nr040807104143/nr040807105001/ns050117170913
3. Tuổi trẻ, ngày 7/7/2009, có thể xem tại:
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=325383&ChannelID=2
4. Sài gòn giải phóng, ngày 15/3/2009, có thể xem tại:
http://www.sggp.org.vn/thegioi/2008/3/146046/
5. Far Eastern Economic Review, ngày 1/5/2009, có thể xem tại:
http://feer.com/essays/2009/may/beijing-learns-to-be-a-superpower
6. Peter Kien-Hong Yu, Contemporary Southeast Asia, Bộ 25, Số 3 (2003), tr. 405-30, bản dịch tiếng Việt có thể xem tại:
http://www.tapchithoidai.org/ThoiDai15/200915_PeterYu.htm
7.Xem Security Implications of Conflict in the South China Sea: Exploring Potential Triggers of Conflict (Hawaii: Pacific Forum CSIS, tháng 3 1998), trang V. Cũng xem Bernard H. Oxman, “Political, Strategic, and Historical Considerations”, International Maritime Boundaries, trang 5-40.

http://tuanvietnam.net/vn/tulieusuyngam/8092/index.aspx

Luật quốc tế

Kể từ hiệp ước Westphalia (1648), Utrecht (1713) đến hiệp ước Paris 1814 chấm dứt chiến tranh Napoleon rồi Hòa ước Versailles (1919)[2], nhân loại đương đại đã chứng kiến sự ra đời của hai văn kiện lớn có tính chất hiến pháp cho thế giới đó là Hiến chương Liên Hiệp Quốc (1945) và Công ước về Trao quyền độc lập cho các nước thuộc địa và nhân dân các nước thuộc địa (1960)[3].

Khi viết nên những văn kiện vừa nêu, các nước ký kết vừa bước ra khỏi những cuộc chiến đầy thương tích, mang trong lòng những ưu tư và cả niềm tin về một thế giới hòa bình và thịnh vượng. Các hiệp ước trên thể hiện khát vọng ngàn đời của con người là hướng thiện và mưu cầu hạnh phúc cho mình và mọi người. Khuynh hướng giải quyết quan hệ quốc tế trong các ký kết trên định hình quan điểm chủ đạo của trường phái tự do (liberalism).

Song song với cách tiếp cận nhân quần trên là quan điểm cho rằng từng quốc gia cụ thể phải được đặt ở vị trí trung tâm hành động (statism). Chính nhà nước của quốc gia đó, chứ không ai khác, phải đảm bảo mục đích sống còn cho đất nước (survival) bằng khả năng tự chuyển xoay tình thế (self-help) của mình. Cách nhìn này tạo nên quan điểm chủ đạo của trường phái thực tế (realism) trong quan hệ quốc tế.

Các tác giả Barry Buzan, Hans Morgenthau còn đi xa hơn: nghi ngờ khả năng bảo vệ công bình thế giới bằng luật quốc tế và nhấn mạnh thực tế chua chát của chính trị thực dụng (realpolitik), chính trị cường quyền (power politics). Khi đó, các quốc gia phải tìm cho mình một lợi thế so sánh nào đó trên phương diện chính sách để mưu cầu sống còn.

Và thực tế đời sống chính trị thế giới

Cho đến nay, những cường quốc có khả năng cầm trịch trong sân khấu thế giới lại thường mưu tìm những liên minh co giãn nhằm gia tăng ảnh hưởng để đạt đến những vị trí quyền uy hơn trong cộng đồng thế giới.

Trong khi đó, những nhà nước và dân tộc nhỏ bé luôn tìm cách nhờ cậy vào sự tôn trọng các văn kiện luật có tính hiến pháp ký kết những năm 1945, 1960 và dựa vào những liên minh hữu nghị để có thể tự vệ và phát triển trong hòa bình.

Tuy nhiên khi những thế cân bằng của các liên minh lớn bị phá vỡ và tái thiết lập, các điều luật quốc tế với những nội dung và lý lẽ hướng thượng thường phải nhường bước cho các thỏa thuận thực tế. Khi ấy, các quốc gia này phải tự tìm cách thích ứng với trật tự mới trước khi viện dẫn những điều khoản nhằm bảo vệ sự bình đẳng của cộng đồng thế giới.

Thực tế đáng buồn cho thấy quốc gia nào làm sai trình tự thường sẽ khó có cơ hội để lên tiếng nữa!

Trong cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, chủ nghĩa nghi ngờ được Barry Buzan, Hans Morgenthau đề ra lại càng có cơ hội sống lại khi các cuộc xuất quân mang danh nghĩa Liên Hiệp Quốc thường nhận được các phản kháng chiếu lệ từ quốc tế. Vì lẽ, có nhiều lần những tiếng nói của các nước nhỏ ngay cả tại Liên Hiệp Quốc cũng không được trả lời.

Diễn đàn quốc tế lớn nhất này bàn những chuyện ít hiện thực hơn những diễn đàn bên lề, có khi song phương hay đa phương như WTO, G7, G8, G8+1. Các hội nghị nhỏ hơn này nhận được hoa cờ chúc mừng cũng như biểu tình phản kháng khắp nơi, minh chứng cho sức sống của chúng.

Gần đây là G2 SAED không che giấu tham vọng rạch đôi thiên hạ của hai siêu cường Mỹ và Trung Quốc.

Những nước lớn có khuynh hướng ứng xử thực dụng (real-politik) về đối ngoại nhưng lại đồng thời vận dụng các nguyên tắc của chủ nghĩa tự do (liberalism) để cổ vũ cho việc tuân thủ luật pháp quốc tế nhằm nắm thế thượng phong đối với các nước nhỏ.

Pháp tiến hành 210 cuộc thử hạt nhân từ 1960 đến 1996, Mỹ tấn công Iraq, Afganistan gần đây, Nga tấn công Grudia năm 2008, Trung Quốc bành trướng thế lực năm 1974, 1988 là những ví dụ rõ ràng và đau đớn nhất của khuynh hướng chính trị thực dụng realpolitik.

Theo các nhà quan sát, chủ nghĩa thực dụng đã khiến các lãnh đạo Mỹ tập trung nhiều hơn vào quyền lợi hơn là ý thức hệ, mưu tìm hòa bình bằng sức mạnh và nhận thức rõ rằng các siêu cường có thể cộng sinh kể cả khi giữa họ có thể tồn tại những giá trị và niềm tin trái ngược nhau[1].

Bài học cho Việt Nam

Với vị thế một nước nhỏ và chưa giàu, Việt Nam cần tạo tiếng nói ở những diễn đàn phù hợp với tình hình, trong khi vẫn luôn dưa vào những điều luật quốc tế chính danh hiện có. Có thể không đồng quan điểm với các nhà hoài nghi, song các nhà làm chính sách Việt Nam chắc chắn không xa lạ với chủ nghĩa thực dụng chính trị.

Với chủ nghĩa đó, luật quốc tế chỉ đảm bảo cho thế giới nhược tiểu quyền…phát biểu, còn quyền hành xử sẽ do các nước lớn sử dụng tùy thuộc vào cân bằng lực lượng và lợi ích của họ mà thôi…

Có thể nhận thấy một cách hiển nhiên rằng khuynh hướng áp dụng pháp lý quốc tế của trường phái tự do (liberalism) chưa đủ uy thế đối chọi lại với khuynh hướng chính trị thực dụng (realpolitik). Từ thực tế đó, người Việt có lẽ nên tự hỏi nước ta đã được hưởng những gì từ thành tựu của năm thế kỷ luật quốc tế.

Hòa Ước Westphalia chấm dứt chiến tranh 30 năm tàn phá châu Âu (1618-1648) được tạm cho là cột mốc khởi đầu của nền pháp lý quốc tế hiện đại. Từ đó đến nay, dường như những gì Việt Nam - một nước nhỏ - có được hoàn toàn không đến từ các đạo luật hướng thượng mà là kết quả của sự tự vùng dậy, tự tìm tòi và lựa thế trong bàn cờ chính trị thế giới.

Nên chăng Việt Nam cần một cái nhìn rộng hơn để tránh phải vấp ngã vì lòng tin thiếu cảnh giác vào một nền luật pháp quốc tế hoàn thiện? Có lẽ, hiện nay chưa phải lúc có thể đặt quá nhiều tin tưởng và trông cậy rằng luật pháp quốc tế sẽ bảo vệ Việt Nam trước nguy cơ chủ quyền có thể bị xâm phạm.

“Tận tín thư bất như vô thư” (Tin vào sách quá thì chẳng thà đừng đọc sách làm chi!) Nếu cứ hiền lành tin rằng các điều luật quốc tế có khả năng giải trừ những nguy cơ đến từ các nền chính trị cường quyền theo chủ nghĩa thực tế, sẽ có những khó khăn lớn trong bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ cha ông.

Trong bối cảnh biển Đông chưa yên bình, người dân Việt Nam có lẽ phải vừa phát biểu về những điều luật về mặt danh nghĩa có thể bảo vệ mình, vừa chuẩn bị sẵn sàng cho những tình huống luật quốc tế có mà như không, hoặc kể cả luật quốc tế bị thay đổi.

Người Việt hy vọng những nhà làm chính sách một mặt tranh thủ sức mạnh của luật quốc tế, truyền bá các bộ luật Liên Hiệp Quốc, ví dụ như Công ước Luật biển của Liên Hợp Quốc 1986 UNCLOS, khắp trong và ngoài nước, để chống lại lý luận “đường lưỡi bò” của Trung Quốc.

Mặt khác, một khi những luật lệ này có nguy cơ bị bỏ qua hay được vận dụng thiếu thiện chí ở một nơi nào đó của thế giới, chúng ta phải tự tìm cách tự trang bị những vũ khí phù hợp để tìm công lý và bảo toàn chủ quyền của mình.

Một nền ngoại giao toàn dân, toàn quân và một nền quốc phòng toàn dân, toàn quân cũng như những liên minh thực tế hơn nữa có thể là một phần câu trả lời hiện nay.

• Lê Vĩnh Trương (Quỹ Nghiên cứu biển Đông)

[1] Realism taught American leaders to focus on interests rather than ideology, to seek peace through strength, and to recognize that great powers can coexist even if they have antithetical values and beliefs. Tim Dunne and Brian Schmidt (trang 162 The globalization of world politics by John Baylis & Steve Schmidt, 2006)

[2] Tại Hòa Hội Versailles, Nguyễn Ái Quốc đã gởi bản kiến nghị tám điểm yêu cầu Pháp trả tự do dân chủ cho Việt Nam

[3] http://www.un.org/Depts/dpi/decolonization/declaration.htm